Geçtiğimiz hafta Foucault ile iktidarın görünmez ağlarına ve bizi nasıl kuşattığına bakmıştık. Bu hafta çıtayı biraz daha yükseltiyoruz ve kendimize sormaya korktuğumuz o soruyu soruyoruz: Acaba yaşadığımız dünya gerçekten “gerçek” mi? Post-modernizmin en kışkırtıcı ismi Jean Baudrillard, bu soruya on yıllar öncesinden sarsıcı bir cevap vermişti: “Gerçek öldü, artık sadece simülasyon var.”
Harita Adadan Daha Gerçek Hale Geldiğinde
Baudrillard’ın felsefesini anlamak için kullandığı o meşhur hikayeyi hatırlayalım: Bir imparatorluk o kadar detaylı bir harita yapar ki, bu harita zamanla tüm ülkeyi kaplar. İmparatorluk çöktüğünde topraklar yok olur ama geriye o harita kalır.
Bugün biz de tam olarak bu haritanın üzerinde yaşıyoruz. Bir tatil beldesinin güzelliği, oranın havasından çok Instagram’daki fotoğraflarıyla (haritasıyla) ölçülüyor. Eğer bir olay dijital dünyada yankı bulmuyorsa, yaşanmamış sayılıyor. Baudrillard buna “Simülakr” diyor: Yani ortada bir asıl yok, sadece kopyaların kopyası var.
Hipergerçeklik: Gerçekten Daha Gerçek
Baudrillard’a göre artık “sahte” ile “gerçek” arasındaki fark bile ortadan kalktı. Buna Hipergerçeklik adını veriyor. Disneyland neden var? Baudrillard’a göre Disneyland, dışarıdaki dünyanın (gerçek Amerika’nın) “gerçek” olduğuna bizi inandırmak için bir çocuk bahçesi gibi tasarlanmıştır. Oysa ona göre dışarısı da en az Disneyland kadar kurgu ve oyundur.
Bugün filtrelerle güzelleştirdiğimiz yüzlerimiz ve algoritmalarla tasarlanan karakterlerimizle, gerçeğin kendisinden daha “gerçek” görünen bir illüzyonun içindeyiz.
Matrix’in İlham Kaynağı ve “Kusursuz Cinayet”
Meşhur The Matrix filminde Neo’nun elinde tuttuğu o kitap (Simülakrlar ve Simülasyon) boşuna orada değildi. Ancak Baudrillard, filmi izlediğinde yönetmenleri eleştirmişti. Çünkü filmde bir “gerçek dünya” (Zion) vardı. Baudrillard ise çok daha karamsar bir noktadaydı: “Uyanacağınız bir gerçek dünya artık kalmadı; sadece simülasyonun farklı katmanları arasındasınız.”
Baudrillard bu duruma “Kusursuz Cinayet” diyor. Gerçek, bizzat kopyaları tarafından öldürüldü ve geride hiçbir iz bırakılmadı. Bugün yediğimiz yemeğin tadından çok tabağın fotoğrafıyla ilgileniyorsak, bir savaşı sadece ekranlardaki pikseller kadar hissediyorsak ve yapay zekanın ürettiği bir portre bize gerçek bir insandan daha “insan” geliyorsa; cinayet mahalindeyiz demektir.
Sonuç olarak;
Baudrillard bizi aynanın karşısına geçip kendimize bakmaya değil, aynanın kendisine bakmaya zorluyor. Gördüğünüz o yansıma size mi ait, yoksa sistemin size sunduğu ideal bir filtre mi? Belki de gerçek özgürlük, uyanacak bir “gerçeklik” aramaktan vazgeçip, içinde bulunduğumuz bu devasa illüzyonun kodlarını okumayı öğrenmektir.
Unutmayın; artık sahte gerçeğin yerini almadı, gerçek çoktan emekli edildi.
Gelecek hafta: Kültürün nasıl bir fabrikaya dönüştüğünü ve neden hepimizin aynı şeyleri tükettiğini anlamak için Theodor Adorno ve onun sert ama haklı eleştirilerine kulak vereceğiz.
