İmgelerin Tahakkümü: Svastika’dan Çift Haç’a
Görsel hafıza, gerçeklikten daha inatçıdır. John Berger’ın hatırlattığı gibi; imgeler başlangıçta bir şeyi temsil etmek için vardır, ancak zamanla temsil ettikleri şeyin kendisi olurlar. Chaplin, filmde Nazi sembolizmini “Çift Haç” (Double Cross) ile betimlerken aslında bir kelime oyunu yapar: Double cross, İngilizcede “ihanet etmek” anlamına gelir. Bu, ideolojik sembollerin halka vaat ettiği “mutluluk” maskesinin ardındaki büyük ihanetin sinematografik bir ifşasıdır.
Hynkel’in Dünyası: Bir Narsisizm Fragmanı
Filmin en ikonik sahnesini hatırlayın: Hynkel’in ofisinde, dünya deseniyle kaplı bir balonla yaptığı o zarif ama ürkütücü dans. Bu sahne, narsisistik bir diktatörün dünyayı nasıl algıladığının özeti gibidir. Dünya onun için bir yaşam alanı değil; parmak uçlarında sektirebileceği, üzerine oturup ezebileceği hafif, içi boş bir oyuncaktır. Fakat Chaplin’in kehaneti sahnenin sonunda gizlidir: O balon patlar. Tiranlığın en büyük trajedisi, her şeyi mülkiyetine geçirme arzusunun kendi hırsıyla delinmesidir.
“Kemerleri Sıkacağız”: Kimin Karnı Tok?
Hynkel’in meşhur “Kemerleri sıkacağız” nutku, bugün bile kulaklarımızda yankılanan o tanıdık otoriter nakaratın ilk örneğidir. Fakat bu sahnede Chaplin, göstergebilimsel bir şaheser sunar: Diktatör fedakarlıktan bahsederken, yanındaki “şişman” Savaş Bakanı’nın kemeri patlar. Bu, militarizmle beslenenlerin halka yoksulluk vaaz ederken aslında nasıl “semizleştiğinin” acı bir karikatürüdür. Savaş korkunçtur evet, ama Lenin’in de dediği gibi; bazıları için “korkunç karlı”dır.
Yamuk Bakış ve Korku İmalatı
Slavoj Zizek’in “Yamuk Bakış” teorisi, arzuların gerçekliği nasıl bükebileceğini anlatır. Hynkel’in “Halkı Yahudilere karşı öfkelendirirsek, karınlarının açlığını unuturlar” stratejisi, tam da bu yamuk bakışın imalatıdır. Yapay düşmanlar, kurgusal korkular ve diri tutulan nefret… Bu formül, 1940’larda Berlin’de neyse, bugün de “temsili demokrasi” maskesi altına sığınan otoriter liderler için aynı derecede geçerlidir.
“Makineleşmiş kalplere ve zihinlere sahip makine adamlar olmayın! Sizler makine değilsiniz, sizler hayvansı değilsiniz, sizler insansınız!”
Sonuç: Sahne Değişir, Aktörler Değişir…
The Great Dictator, bizlere diktatörlerin her zaman komik, absürt ama bir o kadar da tehlikeli olduğunu öğretti. Fişlemelerin, ev işaretlemelerin ve “kinine sahip çıkan nesil” söylemlerinin tarihsel kökenlerini görmek için bu filme tekrar tekrar bakmak zorundayız.
Chaplin’in 86 yıl önce fırlattığı o “balon dünya”, bugün hala ellerimizde patlamaya hazır bekliyor. Önemli olan, o balonu kimin şişirdiğine değil, patladığında altında kimin kalacağına bakmaktır.
